Maak je eigen pezenmakers was / Bowyer's wax

Het maken van pezenmakerswas: bowyer's wax

• Voorafbeschouwing
  • Werk in een goed geventileerde ruimte!
  • De dampen die hierbij vrij komen zijn giftig en geven dagenlange irritatie!
• Benodigdheden
  • 3 gewichtsdelen gezuiverde was
  • 1 gewichtsdeel hars
• Procedure
  • De was smelten zoals hierboven aangegeven.
  • Wanneer de was gesmolten is, voeg je al roerend de hars er beetje bij beetje bij. Je zal merken dat hars en was erg moeilijk mengen en dat slechts een deel zal oplossen.
  • Blijf lang en regelmatig roeren, ook nadat het laatste beetje hars is toegevoegd. Minstens 45 minuten doorroeren waarbij je de was maximaal op 80°C houdt, niet hoger.
  • Het is normaal dat er zich onderaan een dikke stroperige massa in de pot vormt.
  • Giet na 45 minuten roeren de was in kleine potjes en dek af.

Boogpeeswas en historische behandeling van boogpezen

Boogpezen werden en worden behandeld met verschillende natuurlijke producten om de vezels bijeen te houden, slijtage te verminderen en de pees beter bestand te maken tegen vocht.

De gebruikte producten verschillen sterk naargelang de periode, geografische streek en het materiaal waaruit de pees gemaakt werd.

Historische bronnen vermelden onder meer bijenwas, dierlijk vet, hars, colofonium, vislijm, Arabische gom en pek.

Dit artikel maakt een onderscheid tussen:

• historisch gedocumenteerde recepten;
• historisch gedocumenteerde behandelingen zonder gekende verhouding;
• latere beschrijvingen van historische technieken;
• moderne recepten uit de traditionele boogschutterij.

Overzicht

Periode	Regio / traditie	Materiaal boogpees	Behandeling	Verhouding	Functie	Bron
ca. 1500	Arabische boogschiettraditie	Niet gespecificeerd	Gele bijenwas + vossenvet	Niet vermeld	Winterbehandeling; bescherming tegen vocht en regen	Arab Archery, manuscript ca. 1500; vert. Faris & Elmer, 1945
ca. 1500	Arabische boogschiettraditie	Niet gespecificeerd	Arabische gom	Dikke oplossing; exacte verhouding niet vermeld	Zomerbehandeling; bescherming tegen uitdrogen en krimpen	Arab Archery, manuscript ca. 1500; vert. Faris & Elmer, 1945
Historische periode, exacte datering nog te bepalen	Perzische boogschiettraditie	Zijde	Was	Niet vermeld	Bijeenhouden en gladmaken van de zijden vezels	Mohammad Zamān, Perzisch boogschiethandboek; vert. Khorasani & Dwyer
Ottomaanse/Turkse traditie; gepubliceerd door Klopsteg in 1947	Turkse boogschiettraditie	Ruwe zijde	Bijenwas + colofonium + vislijm	5 : 10 : 20 (= 1 : 2 : 4)	Impregneren en bijeenhouden van de zijden strengen	Paul E. Klopsteg, Turkish Archery and the Composite Bow, 1947
Traditioneel	Japan – Kyūdō / Kyūjutsu	Hennep	Kusune (薬煉): dennenhars + olie	Niet vastgesteld	Versterken en behandelen van de pees; gebruikt bij de nakajikake	All Nippon Kyudo Federation
Traditioneel; etnografisch gedocumenteerd	Ojibwe / Chippewa – Noord-Amerika	Brandnetelvezel	Pek / hars (pitch)	Niet vermeld	Waterbestendig maken van de boogpees	Smithsonian Institution / Bureau of American Ethnology
1923	Verenigde Staten	Traditionele boogpees	Bijenwas + colofonium	ongeveer 4 : 1 (*)	Kleveriger maken van de was en beschermen van de pees	Saxton T. Pope, Hunting with the Bow and Arrow, 1923
20e eeuw	Britse traditionele boogschutterij	Traditionele boogpees	Pezenmakerswas / bowyer's wax	Recept verder te verifiëren (**)	Was voor het vervaardigen en onderhouden van traditionele boogpezen	Hilary Greenland, The Traditional Archer's Handbook: A Practical Guide

(*) Pope schrijft dat ongeveer een kwart colofonium aan de bijenwas wordt toegevoegd. Een verhouding van ongeveer 4 delen bijenwas op 1 deel colofonium is daarom een interpretatie van zijn beschrijving en geen letterlijk opgegeven formule.

(**) De Pijl en Boog Wiki vermeldt reeds een recept voor pezenmakerswas / bowyer's wax op basis van Hilary Greenlands The Traditional Archer's Handbook. De exacte samenstelling en verhouding dient nog rechtstreeks met de betreffende editie en pagina van het boek gecontroleerd te worden.

Midden-Oosten

Arabische boogschiettraditie

Een van de duidelijkste historische beschrijvingen van het behandelen van een boogpees komt uit het Arabische boogschiethandboek dat later door Nabih Amin Faris en Robert Potter Elmer werd vertaald als Arab Archery.

Het manuscript wordt omstreeks 1500 gedateerd.

De behandeling verschilde volgens het seizoen.

Winter

Voor gebruik tijdens de winter wordt een mengsel beschreven van:

• gele bijenwas;
• vossenvet.

De pees werd eerst gepolijst en vervolgens verwarmd door ze tussen gladde stenen te wrijven.

Daarna werd het gesmolten mengsel in de pees gewerkt.

Volgens de bron maakte dit de pees beter bestand tegen water en kon ze daardoor ook bij regen gebruikt worden.

De verhouding tussen bijenwas en vossenvet wordt niet vermeld.

Zomer

Tijdens warm en droog weer werd een dikke oplossing van:

• Arabische gom

gebruikt.

Deze behandeling moest onder meer voorkomen dat de pees door droge warmte te sterk kromp.

Perzië

In een Perzisch boogschiethandboek toegeschreven aan Mohammad Zamān wordt het vervaardigen van zijden boogpezen beschreven.

Dunne zijden draden worden samengevoegd en getorst. Vervolgens wordt was op de pees aangebracht en worden losse vezels gladgestreken.

De tekst bevestigt daarmee rechtstreeks dat was gebruikt werd bij het vervaardigen van Perzische zijden boogpezen.

Het type was en de exacte verhouding worden niet vermeld.

Ottomaanse en Turkse boogschiettraditie

Paul E. Klopsteg beschrijft in Turkish Archery and the Composite Bow een mengsel waarmee de ruwe zijden strengen van bepaalde onderdelen van de Turkse boogpees werden geïmpregneerd.

De opgegeven verhouding is:

• 5 delen bijenwas;
• 10 delen colofonium;
• 20 delen vislijm.

Dit kan vereenvoudigd worden tot:

1 deel bijenwas : 2 delen colofonium : 4 delen vislijm

De precieze historische oorsprong van deze formule verdient verdere aandacht.

Klopstegs boek verscheen in 1947 en maakt gebruik van oudere Turkse bronnen en van eerder onderzoek naar Ottomaanse boogschutterij.

Daarom mag de formule niet zonder bijkomend bronnenonderzoek als een exact gedateerd middeleeuws of vroeg-Ottomaans recept worden voorgesteld.

Oost-Azië

Japan

In de Japanse boogschiettraditie wordt een product gebruikt dat kusune (薬煉) genoemd wordt.

Kusune bestaat uit:

• dennenhars;
• olie.

Het wordt gebruikt bij de behandeling en versterking van de traditionele boogpees (tsuru) en speelt eveneens een rol bij het maken van de nakajikake, de verstevigde zone van de pees rond het nokpunt.

Dit is technologisch interessant omdat het, net zoals verschillende Westerse recepten, gebruikmaakt van hars, maar olie gebruikt in plaats van bijenwas om de eigenschappen van de hars te wijzigen.

China

Historische Chinese boogpezen zijn onder meer bekend in:

• zijde;
• ramie;
• huid of rawhide;
• andere plantaardige vezels.

Voorlopig werd echter geen voldoende betrouwbare historische Chinese bron gevonden waarin een specifieke was-, hars- of vetbehandeling van de boogpees met een recept beschreven wordt.

Daarom wordt voor China voorlopig geen recept opgenomen.

Noord-Amerika

Ojibwe / Chippewa

Etnografische bronnen beschrijven boogpezen die gemaakt werden uit vezels van brandnetelstengels.

Na het vervaardigen werd de pees ingewreven met:

• pek / hars (pitch).

Het expliciete doel hiervan was het waterbestendig maken van de pees.

Dit vormt een interessante parallel met de Arabische behandeling met bijenwas en vossenvet: twee onafhankelijke tradities gebruiken een hydrofoob materiaal om een natuurlijke vezelpees tegen vocht te beschermen.

Zuid-Amerika

Uit Zuid-Amerika zijn talrijke boogpezen uit plantaardige vezels bekend, onder meer uit palm- en bromeliavezels.

Bijenwas en hars zijn eveneens goed gedocumenteerd bij de vervaardiging en behandeling van Zuid-Amerikaanse bogen.

Voorlopig werd echter geen voldoende betrouwbare bron gevonden waarin deze producten ondubbelzinnig als behandeling van de boogpees worden beschreven.

Daarom worden deze voorbeelden niet als boogpeeswas in de tabel opgenomen.

Afrika

Afrikaanse boogpezen werden vervaardigd uit verschillende materialen, waaronder:

• dierlijke pezen;
• ligamenten;
• huid;
• plantaardige vezels.

Bij onder andere de Hadza is het gebruik van dierlijke vetten en bijenwas bij de vervaardiging en behandeling van bogen gedocumenteerd.

De gevonden bronnen tonen echter niet voldoende duidelijk aan dat deze producten specifiek als behandeling van de boogpees werden gebruikt.

Om die reden wordt voorlopig geen Afrikaans recept voor boogpeeswas opgenomen.

Moderne traditionele boogschutterij

Saxton T. Pope

Saxton T. Pope beschrijft in Hunting with the Bow and Arrow (1923) het verwarmen van bijenwas en het toevoegen van ongeveer een kwart colofonium.

Praktisch kan dit worden geïnterpreteerd als ongeveer:

4 delen bijenwas : 1 deel colofonium

De toevoeging van colofonium maakt de was kleveriger.

Pope vermeldt daarnaast het gebruik van een alcoholische oplossing van schellak voor boogpezen bij warm of nat weer.

Hilary Greenland

Hilary Greenland is een Britse traditionele boogbouwer en auteur van The Traditional Archer's Handbook: A Practical Guide.

Het boek behandelt onder meer:

• traditionele bogen;
• het maken van pijlen;
• het maken van boogpezen;
• onderhoud van traditionele booguitrusting.

De Pijl en Boog Wiki bevat reeds een artikel Maak je eigen pezenmakers was / Bowyer's wax, waarbij uitdrukkelijk vermeld wordt dat het recept gebaseerd is op Hilary Greenlands The Traditional Archer's Handbook.

Greenlands recept is bijzonder relevant voor moderne traditionele boogbouw, maar moet onderscheiden worden van de historische recepten hierboven.

De exacte ingrediënten, verhouding, editie en paginaverwijzing van het oorspronkelijke recept moeten nog rechtstreeks in het boek gecontroleerd worden alvorens deze als primaire brongegevens in deze tabel op te nemen.

Vergelijking van de gebruikte stoffen

Product	Voorbeelden van gebruik	Mogelijke functie
Bijenwas	Arabisch; Turks; Pope; moderne traditionele boogbouw	Waterafstoting, smering, vezels bijeenhouden
Dierlijk vet	Arabische traditie: vossenvet	Zachter maken van de was en waterafstoting
Colofonium / rosin	Turks; Pope	Kleverigheid en stevigheid
Vislijm	Turkse zijden pezen	Binden en verstevigen van vezels
Arabische gom	Arabische zomerbehandeling	Stabiliseren en beschermen van de pees bij droogte
Dennenhars	Japanse kusune	Kleverigheid en versteviging
Olie	Japanse kusune	Verzachten/verwerkbaar maken van hars en beschermen van vezels
Pek / pitch	Ojibwe / Chippewa	Waterbestendig maken

Functie van boogpeeswas

Hoewel de samenstelling sterk verschilt, keren een aantal functies in verschillende tradities terug:

• losse vezels bijeenhouden;
• vermindering van slijtage tussen de vezels;
• bescherming tegen vocht;
• beperken van wateropname;
• stabiliseren van de twist van de pees;
• beschermen tegen uitdrogen;
• verhogen van de duurzaamheid van de boogpees.

Het gebruik van boogpeeswas kan dus niet als één specifieke uitvinding worden beschouwd. Verschillende boogschietculturen ontwikkelden onafhankelijk behandelingen die aangepast waren aan hun lokale materialen, klimaat en type boogpees.

Bronnen

• Faris, Nabih Amin & Robert Potter Elmer (vert.),

 Arab Archery: An Arabic Manuscript of about A.D. 1500,
 Princeton University Press, 1945.

• Klopsteg, Paul E.,

 Turkish Archery and the Composite Bow,
 1947.

• Pope, Saxton T.,

 Hunting with the Bow and Arrow,
 1923.

• Greenland, Hilary,

 The Traditional Archer's Handbook: A Practical Guide,
 Sylvan Archery.

• Khorasani, Manouchehr Moshtagh & Bede Dwyer,

 vertaling en studie van het boogschiethandboek van Mohammad Zamān.

• All Nippon Kyudo Federation,

 Kyudo Terminology Dictionary, lemma kusune.

• Smithsonian Institution / Bureau of American Ethnology,

 etnografische bronnen betreffende traditionele Noord-Amerikaanse
 boogschutterij.